Historia

ORUNIA

(Orania, Ohra, także: Oruń, Dy Ore, Die Aur), obecnie część jednej z jednostek pomocniczych Gdańska ( administracyjny podział): Orunia-Święty Wojciech-Lipce. Początkowo wieś na południe od Starych Szkotów, w odległości 4 km od dawnych fortyfikacji miejskich Starego Przedmieścia. Jej pierwotna lokalizacja wiązała się z płynącym do połowy XIV wieku bezpośrednio do Motławy Potokiem Oruńskim (Oraną), przy czym zaczątek osady powstał w miejscu, gdzie ciek ten krzyżował się z prowadzącym do Gdańska od południa ważnym szlakiem handlowym Via Mercatorum (obecnie Trakt św. Wojciecha). Po wybudowaniu w połowie XIV wieku Kanału Raduni zabudowa rozwijała się głównie na tzw. niskiej (wschodniej) jego stronie, gdzie w rejonie obecnego przystanku kolejowego Gdańsk-Orunia ukształtował się rodzaj rynku, a właściwie dwóch połączonych ze sobą placów: większego (stanowiącego zakończenie obecnej ul. Żuławskiej i Smętnej) i mniejszego (w rejonie obecnej ul. Gościnnej), które tworzyły charakterystyczny dla wielu wsi tego obszaru układ urbanistyczny, tzw. placowy. Zachodnia, wysoka strona kanału, początkowo słabiej zasiedlona, stworzyła korzystną przestrzeń dla zabudowy dworskiej i parkowej ( Park Oruński), w mniejszym stopniu mieszkalnej (ul. Nowiny, Ptaszniki). Północną granicę Oruni w ścisłym tego słowa znaczeniu wyznacza ciąg obecnych ulic Serbska – Podmiejska, gdzie Orunia styka się z Oruńskim Przedmieściem, inaczej Chmielnikami Oruńskimi. Na wschodzie Orunia dotyka nurtu Motławy, ogarniając najdalej na zachód wysuniętą przestrzeń Żuław Gdańskich (ul. Żuławska, Wschodnia). Od południa z Orunią graniczą Lipce (umowna granica w przebiegu obecnej ul. Starogardzkiej i Ukośnej). Od zachodu rozciąga się teren aktualnie zabudowywanych osiedli Maćkowy, Orunia Górna, zaliczanych do szeroko pojętej dzielnicy Orunia-Święty Wojciech-Lipce. Do obszaru Oruni przypisywano dawniej także znajdującą się u wrót Gdańska, nad fosą naprzeciwko Bramy Nizinnej (w sąsiedztwie Psiego Zakątka), karczmę Nobis (Krug). W szerszym, współczesnym tego słowa znaczeniu, jako część Oruni traktuje się obecnie obszar dawnych biskupich posiadłości podmiejskich w Starych Szkotach oraz obu części Chmielników (w tym Oruńskiego Przedmieścia).

Osadnictwo na tym terenie istniało już w epoce brązu (1500 lat p.n.e.) Z Orunią wiążą się wykopaliska archeologiczne dotyczące X–XI wieku, skarb srebrnych monet (opisany przez archeologów w roku 1928) oraz trzy łodzie rybackie (wydobyte w latach 1933–1934;), znajdujące się obecnie w Muzeum Archeologicznym. W 1338 roku komtur gdański Winrich von Kniprode nadał braciom Janowi, Henrykowi i Mikołajowi das Gut zu der Oran („Oran” bardziej w rozumieniu cieku wodnego), łącznie 50 włók ziemi. Braci obowiązywało prawo chełmińskie. Od każdej włóki zobowiązani byli płacić po pół grzywny w gotówce oraz po dwie kury czynszu w naturze, ponadto świadczyli rocznie 6 dni pańszczyzny (tzw. tłoki). W zamian co 10 włóka była zwolniona z opłat, a 1/3 opłat sądowych należała do dzierżawców. Wydzielono w tym samym roku pół morgi ziemi na założenie karczmy. Według obmiarów z roku 1586 posiadłość liczyła 61 włók i 9 mórg gruntu. W obrębie wsi znajdował się także las (w górnej części osady, 5 mórg, należący do rozległej posiadłości powiązanej z dworem i parkiem, w XIX wieku należącym do rodziny Hoene). Wieś była kilkakrotnie rozgraniczana z sąsiadującymi z nią posiadłościami biskupów włocławskich, m.in. w roku 1356 (pierwsze pełne przytoczenie nazwy wsi Orunia) oraz w 1636. Grunty wymierzano ponadto w 1754 i po rozbiorach, w ramach regulacji własnościowych. W roku 1402 istniały tu dwa tartaki, a dysponujący nimi na mocy krzyżackiego przywileju Mastin Gerke zbudował także śluzę na Raduni i założył staw rybny, płacąc komturowi gdańskiemu corocznie 32 grzywny czynszu. Około roku 1400 w Oruni funkcjonowały ponadto 3 karczmy. W roku 1410 (przywilejem z 5 sierpnia), po zwycięskiej bitwie pod Grunwaldem, król polski Władysław Jagiełło ofiarowywał wieś Gdańskowi, do cesji jednak nie doszło na skutek niepowodzeń wojennych strony polskiej. W roku 1433 wieś spalili husyci, najeżdżający Pomorze podczas wojny Polski z Zakonem. Przywilejem z 16 VI 1454, co potwierdził także tzw. wielki przywilej z 15 V 1457, król polski Kazimierz Jagiellończyk nadał Orunię miastu Gdańsk na własność. W roku 1454 oraz 1461 wieś została spalona przez oddziały krzyżackie. Z powodu konieczności spłaty zaciągniętych pożyczek władze Gdańska zmuszone były wydzierżawiać posiadłość osobom prywatnym. W 1472 otrzymał ją w dzierżawę (a także Zaroślak i Chmielniki Oruńskie) Johann von Schouven w zamian za pożyczkę w wysokości 5 tysięcy grzywien. W początku XVI wieku łączna kwota czynszu z tytułu dzierżawy Oruni i Chmielników Oruńskich wynosiła 754 i pół grzywny rocznie. W późniejszych latach dochody z Oruni służyły m.in. utrzymaniu gdańskiego garnizonu. Wieś posiadała samorząd: sołtysa (pierwszym znanym z akt był Marten Meckelburg, sprawujący rządy w latach 1568–1579), do tego dwóch ławników (zarząd w takim kształcie utrzymał się aż do roku 1858, potem był to sołtys i sześciu ławników). W roku 1506 wielka powódź przerwała groble na Raduni i jego kanale i dokonała we wsi znacznych spustoszeń. Osada została zniszczona prewencyjnie przez gdańszczan podczas krzyżackiego oblężenia w 1520 roku, spustoszona następnie w 1577 przez oblegające miasto wojska króla polskie Stefana Batorego ( wojna Gdańska z królem polskim Stefanem Batorym). W XV–XVI wieku istniała tu kaplica, następnie kościół św. Jerzego ( kościół Najświętszego Serca Jezusa i św. Jana Bosko), posadowiony w przestrzeni pomiędzy obu oruńskimi placami (obecna lokalizacja przy ul. Gościnnej 15), filia parafii w Świętym Wojciechu. Około roku 1571 kościół został przejęty przez luteran. Od roku 1568 istniała tu także parafialna szkółka, od 1691 – cmentarz (w rejonie obecnej ul. Smętnej), a od 1697 przytułek dla ubogiej młodzieży. Budynek szkolny przebudowano w latach 1630 i 1816. W XVI–XVIII wieku we wsi funkcjonowały łącznie 2 karczmy i 4 szynki. Karczmy nazywały się: Pickenkrug (od nazwiska pierwszych właścicieli) oraz Räkenkrug (Reckenkrug). W 1626 wybudowano (na wysokości obecnej ul. Starogardzkiej) nowy most w kierunku Maćków (Matzkausche Brücke). W XVII wieku wieś dwukrotnie spustoszyły oddziały szwedzkie – w roku 1627, podczas wojny o ujście Wisły oraz w 1656 podczas potopu (w 1659 kwaterowały tu oddziały szwedzkie, które skapitulowały przed wojskiem koronnym w twierdzy Gdańska Głowa), natomiast w 1707 dotarły tu oddziały rosyjskie, pustoszące Pomorze podczas wojny północnej. Wieś ucierpiała także podczas wielkiej zarazy w roku 1709 (według niepotwierdzonych danych na cmentarzu w Oruni pochowano wówczas 2 tysiące osób). W latach 1716 i 1717 mieściła się tu kwatera wojsk oraz świty odwiedzającego Gdańsk cara Rosji, Piotra I. W roku 1734 (po uprzednim zdobyciu szturmem wioski) umieszczono w Oruni kwaterę główną feldmarszałka Krzysztofa Burkharda Münnicha, głównodowodzącego wojskami rosyjskimi podczas wojny w obronie tronu Stanisława Leszczyńskiego ( oblężenie Gdańska 1734). 7 VII 1734 został w tej kwaterze podpisany akt kapitulacji Gdańska.

W XVII–XVIII wieku obok gospodarstw rolnych i drobnych zakładów rzemieślniczych pojawiły się także letnie rezydencje i dworki gdańskich patrycjuszy. W 1757 roku nabył tu grunt w dolnej części osady Andreas Schopenhauer, dziadek filozofa, Artura. Ufundował on m.in. aleję lipową, która ozdobiła początkowy odcinek wybudowanej w początku XVIII wieku drogi, omijającej od wschodu należące do Kościoła Stare Szkoty i Chmielniki Pelplińskie (tzw. Nowy Kiperdam; Psi Zakątek). W roku 1783 odsprzedał część swoich parcel Abrahamowi von Coeln. Innym posiadaczem gruntów (7 włók) na terenie Oruni był Emanuel Proen. Spośród dworsko-parkowych założeń w obszarze Oruni najsłynniejszy był grunt z dworem, ogrodem, parkiem i częścią leśną, położony na wysokiej stronie Kanału Raduni (obecny Park Oruński, w dworku w stylu klasycystycznym z około 1820 roku mieści się obecnie przedszkole pod adresem Nowiny 2). Pod koniec XVI wieku należał do rodziny Kerl, w 1614 przeszedł w ręce Schachmannów, od roku 1630 był własnością Zierenbergów (wówczas oglądał tę posiadłość i pozostawił z tej wizyty relację Francuz Charles Ogier, członek francuskiego poselstwa z okresu 1635–1636). W 1685 roku dwór wraz z otoczeniem przeszedł w ręce rodziny Grodecków i był ich własnością aż do 1779. W 1698 zatrzymał się w tym dworku zmierzający do Gdańska dla odebrania hołdu król polski August II Mocny. Zachował się ponadto kolejny opis parku z roku 1777, pióra Johanna Bernoulliego, szwajcarskiego uczonego i podróżnika. Następnie po krótkim okresie posiadania go przez rodzinę Reyger (burmistrz Gottfried Reyger założył tu ogród botaniczny) w 1790 przeszedł na własność angielskiej firmy Solly and Gibsone. Dwór i park mocno ucierpiały podczas wojen napoleońskich. Od 1814 do 1917 roku były w posiadaniu rodziny Hoene, poczynając od Friedricha Augusta Hoene. Ostatnia z rodu, Emilia, umarła bezżennie i zapisała dwór z otoczeniem miastu z przeznaczeniem na ogólnodostępny park (liczący wraz z tzw. otuliną 89 pruskich mórg, czyli ponad 40 ha – otwarto go dla publiczności w maju 1918). W roku 1793 wieś razem z całym Gdańskiem została przejęta przez Prusy. Mieszkało tu wówczas 12 gospodarzy, 58 chałupników, 279 tzw. mieszkańców (komorników), a pośród obecnych tu zawodów wyliczano smolarzy, młynarzy, krawców, szewców, murarzy, kowali, cieśli. Z tego okresu zachował się jako nieomal jedyny relikt najdawniejszej zabudowy Oruni budynek kuźni z końca XVIII wieku przy obecnej ul. Gościnnej 10. W roku 1807 doszło do kolejnej powodzi. Wieś ucierpiała znacznie podczas wojen napoleońskich 1807 i 1813, zwłaszcza podczas tego drugiego oblężenia przechodząc z rąk do rąk i doszczętnie płonąc w nocy z 2 na 3 IX 1813. Zniszczeniu poza dworkami patrycjuszy uległ następnej nocy także kościół z plebanią. Opis tych wydarzeń zachował się w kronice szkolnej w zapisie ówczesnego proboszcza Johanna Adama Neuhöfera (1767–1825). W roku 1823 kościół został zastąpiony nową neogotycką świątynią ewangelicką pod wezwaniem St. Georga (św. Jerzego), wybudowany według projektu Karla Friedricha Schinkla (obecnie katolicki kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa). Kolejne klęski spadły na osadę w następnych latach: w 1818 (huragan) i 1829 (wielka powódź). W roku 1814, po ostatecznym włączeniu Starych Szkotów i zwłaszcza Świętego Wojciecha do Gdańska, Orunia stała się wiejską enklawą pomiędzy nominalnie miejskimi terenami dawnych części Zjednoczonego Miasta Chełm. W 1814 odbudowano młyn wodny i śluzę. Około roku 1819 zmodernizowano przechodzący przez Orunię trakt z południa, czyniąc zeń brukowaną szosę. Około 1840 powstała szosa łącząca Orunię i Kościerzynę (wychodząca z Oruńskiego Przedmieścia). W 1822 roku powstała druga szkoła na niskiej stronie osady, a w 1852 trzecia; w 1871 było tu 5 szkół, w tym 3 ewangelickie (jedna z nich – żeńska) oraz 2 katolickie (męska i żeńska). Prawdopodobnie od około połowy XIX wieku przy obecnym Trakcie św. Wojciecha 23 funkcjonowała Adler-Apotheke ( apteki). W roku 1854 przy Niederfeld (ul. Żuławska) wzniesiono zakład poprawczy dla młodocianych przestępców Johannishof. Cztery lata później we wsi funkcjonowały 3 karczmy i 3 zajazdy (obecnie nieistniejące, można podać orientacyjne lokalizacje niektórych z nich: Żuławska 29, Gościnna 13 oraz Trakt św. Wojciecha 30), ponadto 4 szynki. Pośród tych lokali największą renomą cieszyła się restauracja H. Mathesius, własność Hermanna Mathesiusa, gdańskiego restauratora, który w roku 1875 odkupił lokal powstały jeszcze w 1845 z przebudowanej na cele gastronomiczne dawnej rezydencji Schopenhauerów (w rejonie obecnej Dworcowej 4). W późniejszym czasie restauracja nosiła nazwę Zur Ostbahn, biorąc ją od przechodzącej obok kolei, zbudowanej w 1852. Na przeprowadzenie linii kolejowej poświęcono teren dwóch ogrodów, należących uprzednio do rodzin Jacobsenów i Steegmannów. Zniszczeniu uległa też aleja Schopenhauerów. Linia kolejowa przecięła w poprzek większy z oruńskich placów, co do dziś jest czytelne w układzie Placu Oruńskiego (po „obcięciu” jego fragment w kształcie trójkąta zachował się przede wszystkim po wschodniej stronie torów). We wsi powstał z czasem (po 1870) przystanek kolejowy, w roku 1895 oddano do użytku (istniejący obecnie) budynek stacji kolejowej. Funkcjonowała też poczta, początkowo trzeciej, najniższej klasy, przeniesiona na przełomie XIX i XX wieku w rejon skrzyżowania obecnej ul. Sandomierskiej z Traktem św. Wojciecha. W roku 1850 zakończono proces uwłaszczenia i regulację statusu prawnego poszczególnych gruntów. W 1868 istniało tu 16 gburskich gospodarstw i 246 zagród o łącznej powierzchni około 4214 mórg (tj. około 1053 ha). W 458 domach mieszkało łącznie 4198 mieszkańców (Orunia uchodziła w tym czasie za „największą wieś” Prus Zachodnich), z czego 2765 było ewangelikami, 1412 katolikami, 19 menonitami, 2 wyznawało judaizm. W roku 1885 było już 5713 mieszkańców, trudniących się głównie uprawą warzyw na gdański rynek, ponadto rzemieślnicy i kilku rentierów.

W 2. połowie XIX wieku postępowała dalsza modernizacja osiedla, ponadto coraz silniejsze powiązanie z Gdańskiem. W 1869 w sąsiedztwie Parku Oruńskiego i wznoszącej się w nim Góry Pięciu Braci zbudowano wielki zbiornik wodny, rezerwuar wody dla okolicznych osiedli, zasilany wodociągiem aż spod Pręgowa ( wodociągi). W roku 1878 w miejsce linii omnibusu z Gdańska do Świętego Wojciecha doprowadzono tramwaj konny z Gdańska, a przy jego stacji końcowej (w okolicach ul. Gościnnej) zbudowano zajezdnię mieszczącą 26 wagonów oraz stajnię na 22 konie. Linię omnibusu skrócono do odcinka Orunia – Święty Wojciech. Na przełomie lat 1895 i 1896 jednotorowa linia tramwajowa z Gdańska do Oruni została zelektryfikowana ( tramwaje), a na trasie umieszczono trzy mijanki (jedna na wysokości obecnej ul. Sandomierskiej i Przedmiejskiej). W roku 1905 oddano do użytku nową towarową linię kolejową z Oruni do prawobrzeżnej części portu Gdańsk, kursującą przez Olszynkę, nowy obrotowy most kolejowy nad Martwą Wisłą i Przeróbkę. Wieś została częściowo skanalizowana. Na terenie osady powstało wiele zakładów przemysłowych, zmienił się charakter zabudowy, w ciągu obecnego Traktu św. Wojciecha obok wciąż dominujących parterowych domostw pojawiły się duże, wielopiętrowe kamienice czynszowe, szczególnie okazałe w rejonie Oruńskiego Przedmieścia oraz placu przed kościołem przy obecnej ul. Gościnnej. Stanął tu na przełomie XIX i XX wieku m.in. budynek Urzędu Stanu Cywilnego (obecnie komisariat policji przy ul. Gościnnej 1). Innym zachowanym budynkiem jest dawna kawiarnia Augusta Kirschbergera (Cafe Kirschberger, obecnie Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Henryka Wieniawskiego przy ul. Gościnnej 4), której główną atrakcją był wówczas przyległy doń od zaplecza miniogród zoologiczny. W roku 1891 przy obecnym Trakcie św. Wojciecha 217 wzniesiono zakład poprawczy i azyl dla upadłych dziewcząt Magdalenenheim. Z osady rolniczej Orunia przeistoczyła się w robotnicze przedmieście z tanimi mieszkaniami, posiadające dogodny dojazd koleją lub tramwajem do zlokalizowanych w Gdańsku zakładów przemysłowych. Wśród jej mieszkańców dużo było osiadłych tu po roku 1890 robotników wywodzących się z pobliskich Kaszub i Kociewia. W 1924 otrzymała własny herb, nadany przez Senat II Wolnego Miasta Gdańska. Mieszkało tu wówczas 12,5 tysięcy mieszkańców. Wśród około 5 tysięcy katolików wielu było Polakami. W okresie międzywojennym działało tu kilka organizacji polonijnych, Towarzystwo Śpiewacze „Lira”, polska ochronka przy obecnej ul. Żuławskiej 108, od roku 1920 przy Stadtgebiet 12 (Trakt św. Wojciecha 57) ulokowano Przedsiębiorstwo Wydawnicze „Gazeta Gdańska” Jana Kwiatkowskiego (następnie Zakłady Graficzne Drukarnia Gdańsk) ( drukarstwo i drukarnie), oficynę wydawniczą związaną z publikowaną w języku polskim „Gazetą Gdańską” i kilkoma innymi polskimi tytułami prasowymi i czasopismami. Obok drukarni mieściło się prywatne kino Urania. W latach 1926–1934 dla ożywienia życia religijnego katolików na Oruni przy Neue Welt (ul. Nowiny 9) wzniesiono kaplicę św. Józefa, a obok pod nr. 7 ochronkę – oba obiekty przynależne do parafii św. Ignacego w Starych Szkotach. Obecnie, od roku 1995 w domu przy ul. Nowiny 7 znajduje się Środowiskowy Dom Samopomocy, podporządkowany Miejskiemu Ośrodkowi Pomocy Społecznej, a dawna kaplica pełni od 1956 funkcję budynku mieszkalnego. 15 VIII 1933 Orunię włączono do Gdańska. Po 1934, jak w całym mieście, powstały na Oruni (na niskiej stronie, głównie w rejonie Motławy) kolonie domków altankowych, własność Urzędu Nieruchomości w Gdańsku (Grundvermögensamt Danzig): Ammer, Rettich, Wiesengrund, Kleinsiedlung Waschke (dziś to rejon tzw. kolonii: Rola, Orka, Zaranie, Mysia), a ponadto bardziej na południe, przy ul. Żuławskiej – Sanssouci.

Podczas działań wojennych w 1945 roku Orunia zaliczała się do dzielnic mniej zniszczonych, niemniej jednak poważnie uszkodzone zostały obiekty sakralne, spłonęła szkoła ludowa przy Gallwitzstraße 6 (ul. Smoleńska; po przebudowie budynku od lat 50. XX wieku do 2010 roku mieściło się tu przeniesione z ul. Brzegi VII Liceum Ogólnokształcące im. Józefa Wybickiego, a od 2010 Technikum Przemysłu Spożywczego i Chemicznego, przeniesione na Orunię z ul. Lastadia), zniszczono kompletnie budynek kina Urania, budynek poczty u zbiegu obecnego Traktu św. Wojciecha i Sandomierskiej oraz wiele innych obiektów. Po wojnie nastąpiła częściowa wymiana ludności, jednak z racji zamieszkiwania tu przed wojną wielu Polaków, niektóre zakłady usługowe i sklepy kontynuowały swoją działalność pod niezmienionymi szyldami. Już w kwietniu 1945 wznowiła działalność pierwsza z oruńskich szkół (Szkoła Podstawowa nr 9) przy Małomiejskiej 58. W roku 1946 w budynku po dawnym domu poprawczym Johannishof przy ul. Żuławskiej 19 powstało Państwowe Liceum (potem Technikum) Wodno-Melioracyjne (po rozszerzeniu oferty edukacyjnej od 1976 Zespół Szkół Rolniczych, a od 1996 Zespół Szkół Inżynierii Środowiska), które w latach 1951–1952 (kamień węgielny położono 10 IX 1950) otrzymało nowy budynek szkoły oraz internatu przy ul. Smoleńskiej 5/7. Luterański kościół św. Jerzego przejęli katolicy w 1945 roku i został on oddany do dyspozycji zgromadzeniu salezjanów. W budynkach zaplecza dawnej restauracji Zur Ostbahnhof umieszczono najpierw warsztaty mechaniczne; po renowacji i przebudowie tego obiektu w 1953 znalazł tu lokum Dzielnicowy Dom Kultury. Do czasu wybudowania w roku 1962 kina Kosmos (ul. Jedności Robotniczej, obecnie Trakt św. Wojciecha 115/117, zlikwidowanego i w 1998 rozebranego) w domu kultury funkcjonowało kino Jutrzenka. Pocztę umieszczono początkowo przy ul. Oruńskiej 75 (Jedności Robotniczej / Trakt św. Wojciecha 75), następnie przeniesiono na ul. Gościnną 6, do dawnej willi rodziny Peters. Ośrodek zdrowia dla Oruni mieścił się początkowo w budynku dawnej Drukarni Gdańskiej, następnie trafił do nowo wybudowanego budynku przy ul. Gościnnej 8. W latach 70. XX wieku wybudowano w sąsiedztwie ul. Gościnnej, przy ul. Jedności Robotniczej 149/151 (Trakt św. Wojciecha), supersam SS Społem „Radunia”, obecnie należący do firmy Zatoka. Przedwojenna zabudowa czynszowa w większości zachowała się (ze względu na zaniedbanie remontów, podlegając jednak daleko posuniętej degradacji). Pojawiły się nowe osiedla bloków mieszkalnych, „punktowców”, w 1967 roku przy ul. Raduńskiej, na terenie tzw. Ptaszników, w 1968 bloki przy ul. Piaskowej (obecnie ul. Perłowa), po 1970 w rejonie ul. Przyjemnej i Związkowej, w 1971 na dawnym Oruńskim Przedmieściu, w rejonie Granitowej i Koralowej. W roku 1972 zlikwidowano linię tramwajową nr 6 Orunia–Śródmieście (jej funkcję przejął autobus nr 151 ( autobusy; tramwaje)), dzięki temu poszerzono Trakt św. Wojciecha (Jedności Robotniczej, nazwę ulicy zmieniono w 1998). W 2001 roku Orunia ucierpiała podczas wielkiej powodzi po ulewnym deszczu (przerwały się wówczas wały na Kanale Raduni oraz na rzece Raduni). [SK]

ŚWIĘTY WOJCIECH

(Sankt Albrecht), część jednostki pomocniczej Gdańska ( administracyjny podział) Orunia – Święty Wojciech – Lipce, nad Kanałem Raduni i Radunią (płynącymi tu równolegle), w odległości 7 km od dawnych fortyfikacji miejskich Starego Przedmieścia. Do XIII wieku pierwotna nazwa osady przypuszczalnie Dąb (Quercus). W dokumentach kościelnych jeszcze do sekularyzacji dóbr w 1772 roku używano formy złożonej: Sanctus Adalbertus ad Quercum. Od północy graniczy z gdańskimi osiedlami Lipce i Maćkowy, sięgając Obwodnicy Południowej, od zachodu ze Straszynem, od południa z Rotmanką i Pruszczem Gdańskim, od wschodu z Niegowem i Radunicą, wchodzącą w skład Pruszcza Gdańskiego. W obrębie Świętego Wojciecha wyróżnia się jako podjednostki także dawny majątek Ostróżek ( benedyktyni) oraz Plebankę. Od najdawniejszych czasów przechodził tędy główny szlak handlowy z południa Polski nad Zatokę Gdańską (obecnie szeroka, dwupasmowa arteria, Trakt św. Wojciecha). Opinie o dawnym miejscu kultowym we wsi Dąb, o przebywaniu tu w 997 roku świętego Wojciecha, są powtarzanymi od XVI wieku legendami, niemającymi nic wspólnego z prawdą historyczną. Odkryty w XIX wieku wielki skarb monet (rzekomych ofiar składanych w miejscu pogańskiego kultu) okazał się podrzuconą przez lokalnego pasjonata historii Josepha N. Pawłowskiego jego własną kolekcją numizmatyczną. Być może już pod koniec XII wieku przybyli tu benedyktyni z Mogilna. Zakonnicy założyli prepozyturę i około 1222 zbudowali kościół pod wezwaniem św. Wojciecha. W roku 1306 (1315?) wieś Święty Wojciech stała się częścią uposażenia tej prepozytury. W 1327 opat mogileński Jan nadał niejakiemu Selleco karczmę we wsi wraz z 2 chełmińskimi morgami ogrodu z rocznym zobowiązaniem 1 grzywny czynszu. W Świętym Wojciechu w czasach krzyżackich funkcjonował należący do Krzyżaków duży młyn zbożowy, postawiony około roku 1340 nad świeżo wybudowanym Kanałem Raduni. Gdy kanał przedłużono do Gdańska, młyn około 1364 przeniesiono na Stare Miasto ( Wielki Młyn). W 1446 roku szpital św. Elżbiety otrzymał jako zastaw za pożyczkę w wysokości 100 grzywien 2 włóki łąki w Świętym Wojciechu, w 1551 przejął je na własność, a w 1555 sprzedał burmistrzowi Constantinowi Ferberowi. Graniczyły one z 4 włókami ziemi, należącymi do kościoła św. Wojciecha, które dały później początek Plebańskiej wsi Święty Wojciech (Pfarrdorf St. Albrecht), zwanej po polsku Jurysdykcją Proboszczowską, a obecnie Plebanką, nadanymi (zatwierdzonymi) parafii w 1579 przez bp. Stanisława Karnkowskiego. Była to część gruntów w sąsiedztwie kościoła po zachodniej stronie kanału, obecnie m.in. cmentarz i ogródki działkowe, ale także domy wokół świątyni. Dom zakonny benedyktynów wygasł tu już przed końcem XV wieku. W 1516 roku wieś ucierpiała wskutek wylania Raduni i jej kanału. Pierwotny kościół św. Wojciecha spłonął w 1537. W 1541 opat Andrzej Łopieński z Mogilna, w ramach wymiany dóbr, przekazał posiadłości opactwa pod Gdańskiem biskupom włocławskim w zamian za dziesięciny biskupie z Opatowic, likwidując tym samym benedyktyńską prepozyturę. W 1575 roku bp S. Karnkowski wybudował nowy, murowany kościół oraz odnowił kaplicę św. Wojciecha na Wzgórzu św. Wojciecha. W 1580 za zgodą bp. Karnkowskiego szlachcic Jakub Gierkowski otworzył we wsi gospodę. W roku 1589 powstał spór między biskupem włocławskim Hieronimem Rozrażewskim a Radą Miejską Gdańska o parkan przy kościele nad Kanałem Raduni. W 1641 szlachcicowi Johannowi Wolfowi von Lüdinghausen bp włocławski Maciej Łubieński zezwolił na postawienie młyna na gruncie Plebanki. Od 1685 pojawiły się zwyczajowe procesje odpustowe w uroczystość św. Wojciecha (23 kwietnia), początkowo tylko ze Starych Szkotów, od 1928 z Gdańska. Uroczystościom odpustowym towarzyszył doroczny jarmark, w XIX wieku nazywany Albertus-Markt. W początku XVIII wieku w osadzie istniał także szpital, do którego na pewien czas przeniesiono szkołę (1703), w 1710 wybudowano ponownie osobny budynek szkolny. Od 1711 roku ulokowano we wsi konwent misjonarzy św. Wincentego à Paulo, którzy objęli stałą pieczą parafię, a na ich potrzeby (i potrzeby parafii) przeznaczono Jurysdykcję Proboszczowską (Plebankę). W 1736 było na niej ogółem 46 budynków mieszkalnych. W XVIII wieku był tam także browar i inne budynki gospodarcze. W 1726 zakonnicy otrzymali od biskupa włocławskiego Krzysztofa Antoniego Szembeka przywilej na założenie na tym gruncie karczmy (potwierdzony w 1741). Część wsi, należąca bezpośrednio do biskupów, posiadała samorząd z wójtem i dwojgiem ławników, zbierających opłaty na rzecz biskupa i wpłacających je do kasy w St. Szkotach. W roku 1645 było tam 12 ogrodów z domami i 2 budy (być może rzeźnickie), ponadto karczma dworska, razem wnoszące 41 zł opłat (+ naturalia). W 1713 mieszkający tam browarnicy, rzeźnicy, kowale, a także inni rzemieślnicy i gospodarze wnieśli ogółem 200 zł pruskich i 20 gr czynszu. W 1720 mieszkały tu 24 rodziny (15 luterańskich, 7 katolickich, 2 menonickie), wnoszące łącznie 275 zł pruskich różnych opłat. W 1760 było tu 37 domów i kilka placów. Mieszkańcy Świętego Wojciecha płacili 82 zł pruskich i 15 gr podatku gruntowego, 90 zł pruskich podatku szynkowego, a od warzenia piwa uiszczali kwotę 292 zł pruskich i 15 gr. Biskupia posiadłość w Świętym Wojciechu w XVII i XVIII wieku zaliczała się do klucza subkowskiego, bywała jednak osobno dzierżawiona (wespół z innymi osadami z okolic Gdańska), m.in. w 1739 przez Walentego Lubowieckiego, łowczego kołomyjskiego. W 1772 część biskupią posiadłości sekularyzowano i włączono do Zjednoczonego Miasta Chełm. W 1780 w Świętym Wojciechu mieszkało 449 katolików i 112 niekatolików; w 1789 było tu 110 domów. W 1807 dawną wieś Święty Wojciech wraz z całym Zjednoczonym Miastem włączono do I Wolnego Miasta Gdańska. W roku 1813 toczyły się tu ciężkie walki pomiędzy atakującymi miasto oddziałami rosyjskimi a polską brygadą gen. Michała Radziwiłła. W 1814 wieś (dawna część biskupia) stała częścią miasta Gdańska (aż do 1933, do włączenia Oruni w obręb miasta, pozostawała niepołączoną z miastem enklawą). W 1818 roku ostatecznie zlikwidowano dom zakonny misjonarzy. W 1821 dzielnica Święty Wojciech liczyła 696 mieszkańców. W 1823 przeprowadzono tędy szosę do Gdańska, a w 1852 linię kolejową, funkcjonowała tu ponadto poczta i szkoła symultaniczna na miejscu zlikwidowanego w 1818 domu zakonnego. Część wsi, stanowiącą uposażenie parafii, ostatecznie uwłaszczono w 1864 i również włączono do Gdańska. W 1878 roku kursowała do Świętego Wojciecha z Oruni (a wcześniej z Gdańska) linia omnibusu konnego. W 1885 w 57 domach na terenie dawnej Jurysdykcji Proboszczowskiej mieszkało 492 mieszkańców, w tym samym roku w dawnej części biskupiej zamieszkiwało 1119 osób w 92 domach. W Świętym Wojciechu funkcjonowały zakłady browarnicze: Söncke J.B., Brennerei und Hefefabrikant St. Adalbert i Bierbraurei und Destillation ( browary). W 1894 otworzono przystanek kolejowy Gdańsk-Święty Wojciech (na linii kolejowej z Tczewa do Gdańska). W roku 1911 uruchomiono dzielnicowy Urząd Stanu Cywilnego. Po 1920 przez miejscowość przebiegała linia autobusu podmiejskiego Gdańsk–Pruszcz Gdański, podobnie od około roku 1950 linia nr 118, do dnia dzisiejszego linie 205, 207, 232, oraz linie międzymiastowe PKS. Działania wojenne w 1945 doprowadziły tylko do stosunkowo nieznacznych zniszczeń. Po wojnie miejscowość objęły wysiedlenia i wymiana ludności. W 1945 założyły tu swój dom zakonny ze świetlicą Siostry Matki Bożej Miłosierdzia. W 1992 roku przystanek Gdańsk-Święty Wojciech został zamknięty, a w 1993 zlikwidowany. Do charakterystycznych nowych budowli w obrębie dzielnicy można zaliczyć wzniesiony po roku 1989 „zamek” (czworobok budynków) przy Trakcie św. Wojciecha 395, dom i pracownię gdańskiego artysty rzeźbiarza Piotra Kazimierczaka, właściciela „zamku” w Łapalicach koło Kartuz. Dzielnica znacznie ucierpiała podczas powodzi w 2001, gdyż nastąpiło tu przerwanie wałów w rejonie domów przy Trakcie św. Wojciecha 417 i 450. Po 2000 na wzgórzu sąsiadującym od południa ze Wzgórzem św. Wojciecha rozwinęła się zabudowa jednorodzinna. [SK]

LIPCE

(Lepsch 1350, Guteherberge 1367, Lipce 1948), osiedle Gdańska w dzielnicy Orunia-Święty Wojciech-Lipce. Składa się z dwóch historycznych części: wsi rycerskiej Lepsch, wzmiankowanej w 1350 roku, o obszarze około 200 ha, leżącej na wyżynie w stronę Borkowa, i osady karczemnej przy drodze z południa do Gdańska (obecnie Trakt św. Wojciecha), rozwiniętej z karczmy należącej do kościoła św. Wojciecha, wzmiankowanej w 1327. Nazwa karczmy, Dobry Zajazd, dała niemiecką nazwę powstałej przy niej osadzie Guteherberge. Z nadania komtura gdańskiego w 1367 roku rycerz Mikołaj z Czapelska otrzymał w sąsiedztwie karczmy obszar na zasiedlenie 47 zagród (każda po 4 morgi), w 1376 z nadania komtura łąkę otrzymał tu także cech rzeźników Starego Miasta. Do połowy XV wieku w części krzyżackiej zasiedlono 42 zagrody, powstała druga karczma. Od roku 1454 z nadania króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka Guteherberge i Lipce zostały własnością Gdańska. W 1467, regulując długi z okresu wojny trzynastoletniej, władze miasta przekazały Lipce Hansowi Hessemu. Od połowy XVI wieku miejscowe sołectwo pozostawało w rękach rodziny Ferberów, która wybudowała tu dwór. 21 V 1677 burmistrz Constantin Ferber gościł w nim przybywającego do Gdańska króla polskiego Jana III Sobieskiego, tu też odbyło się powitanie króla przez reprezentację gdańskich cechów ( Christian Meyer). 26 III 1942 włączone przez władze niemieckie w granice administracyjne Gdańska. Decyzji tej nie uznały w 1945 roku władze polskie; Lipce włączone ponownie w granice administracyjne Gdańska dopiero 15 I 1954. W roku 2001 zalane wodami Kanału Raduni. Po powstaniu obwodnicy południowej w latach 2010–2011 nad Lipcami poprowadzono wiadukt i zbudowano węzeł drogowy. Przy ul. Trakt św. Wojciecha 297 położony jest Lwi Dwór, dwupoziomowy drewniany dom podcieniowy z XVI wieku (obecnie własność prywatna, obiekt hotelowo-konferencyjny). [RED]

Źródło: Encyklopedia Gdańska
www.gedanopedia.pl